Γράφει η Γεωργία Κωστοπούλου
Υπάρχει ένας πολύ συγκεκριμένος λόγος που ο Sebastian Fitzek έχει γίνει για μένα σχεδόν συνώνυμο του «θα διαβάσω μόνο λίγες σελίδες ακόμα» και, πριν το καταλάβω, θα έχει περάσει η ώρα και θα αναρωτιέμαι γιατί δεν κοιμάμαι. Ο άνθρωπος ξέρει να στήνει ιστορίες που παίζουν με το μυαλό, να δημιουργεί ερωτήματα εκεί που νομίζεις ότι έχεις απαντήσεις και, κυρίως, να σε κάνει να αμφιβάλλεις για όσα μόλις διάβασες. Και τώρα, είκοσι χρόνια μετά τη συγγραφή του πρώτου του μυθιστορήματος, επιστρέφουμε εκεί απ’ όπου ξεκίνησαν όλα, στη «Θεραπεία».
Η «Θεραπεία» ήταν το συγγραφικό ντεμπούτο του Fitzek και κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 2006. Η φετινή επετειακή έκδοση των Εκδόσεων Διόπτρα έρχεται για να γιορτάσει ακριβώς αυτή την επέτειο και κυκλοφορεί σε συλλεκτική, σκληρόδετη έκδοση με βαμμένο σόκορο. Και, ομολογώ, είναι από εκείνες τις περιπτώσεις που η συγκεκριμένη έκδοση ταιριάζει απόλυτα με το βιβλίο που κρύβει μέσα της, σκοτεινή, ιδιαίτερη και λίγο… ύποπτη.
Η ιστορία ξεκινά με μια εξαφάνιση. Η δωδεκάχρονη Γιόζι, κόρη του γνωστού ψυχιάτρου Βίκτορ Λάρεντς, πάσχει από μια μυστηριώδη ασθένεια. Κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής της σε γιατρό, εξαφανίζεται χωρίς να αφήσει πίσω της κανένα ίχνος. Δεν υπάρχει μάρτυρας. Δεν υπάρχει πτώμα. Και, ακόμη πιο παράξενο, οι άνθρωποι που βρίσκονταν στον χώρο φαίνεται να μην μπορούν να επιβεβαιώσουν όσα ο Βίκτορ γνωρίζει ότι συνέβησαν.
Τέσσερα χρόνια αργότερα, ο Βίκτορ έχει αποσυρθεί σε ένα απομονωμένο σπίτι στο μικρό νησί Πάρκουμ στη Βόρεια Θάλασσα. Ο άνθρωπος που κάποτε ήταν ένας επιτυχημένος και αναγνωρισμένος ψυχίατρος προσπαθεί να διαχειριστεί την απώλεια της κόρης του και να απομακρυνθεί από όλα όσα του θυμίζουν τη ζωή που είχε πριν από την εξαφάνισή της. Μόνο που η απομόνωσή του δεν θα κρατήσει για πολύ.
Στο νησί εμφανίζεται η Άννα Σπίγκελ, μια άγνωστη γυναίκα που ζητά τη βοήθειά του. Η Άννα είναι συγγραφέας παιδικών βιβλίων και υποφέρει από μια παράξενη κατάσταση. Oι χαρακτήρες που δημιουργεί στις ιστορίες της εμφανίζονται για εκείνη σαν να είναι πραγματικοί. Και σε μία από τις ιστορίες που έχει γράψει υπάρχει ένα μικρό κορίτσι με μια μυστηριώδη ασθένεια, το οποίο εξαφανίζεται χωρίς ίχνος. Ένα κορίτσι που μοιάζει εκπληκτικά με τη Γιόζι.
Από εκείνο το σημείο και μετά, η «θεραπεία» που υποτίθεται ότι θα κάνει ο Βίκτορ στην Άννα αρχίζει να μετατρέπεται σε κάτι πολύ διαφορετικό. Η θεραπευτική σχέση γίνεται ένα παιχνίδι ερωτήσεων και απαντήσεων, ένα ψυχολογικό κυνηγητό όπου ο ένας προσπαθεί να καταλάβει τον άλλον, ενώ ο αναγνώστης βρίσκεται στη δυσάρεστη θέση να μην είναι ποτέ απόλυτα βέβαιος για το ποιος γνωρίζει περισσότερα.
Ο Fitzek δεν χρησιμοποιεί την ψυχολογία απλώς ως σκηνικό για να δημιουργήσει έναν αναξιόπιστο αφηγητή. Τη χρησιμοποιεί ως αφηγηματικό εργαλείο. Η μνήμη, η αντίληψη, η ενοχή, η απώλεια και η ανάγκη του ανθρώπου να βρει μια εξήγηση σε κάτι που δεν μπορεί να αποδεχτεί γίνονται κομμάτια του ίδιου παζλ.
Ο Βίκτορ είναι ίσως ο πιο ενδιαφέρων χαρακτήρας ακριβώς επειδή βρίσκεται σε μια θέση που θα έπρεπε να του προσφέρει έλεγχο. Είναι ψυχίατρος. Έχει μάθει να ακούει, να παρατηρεί, να αναλύει και να αναζητά πίσω από τα λόγια των άλλων όσα εκείνοι δεν λένε. Όταν όμως η δική του ζωή καταρρέει, η επαγγελματική του ιδιότητα δεν μπορεί να τον προστατεύσει από τον προσωπικό του πόνο. Η εξαφάνιση της Γιόζι δεν είναι απλώς ένα μυστήριο που πρέπει να λυθεί. Είναι το τραύμα γύρω από το οποίο κυλάει ολόκληρη η ζωή του. Και αυτό είναι που κάνει τη σχέση του με την Άννα τόσο σημαντική.
Εκείνη εμφανίζεται στη ζωή του γνωρίζοντας πράγματα που δεν θα μπορούσε εύκολα να γνωρίζει. Ταυτόχρονα, η ίδια δεν αποτελεί έναν χαρακτήρα που μπορείς να εμπιστευτείς απόλυτα. Οι ιστορίες της, οι παραισθήσεις της και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα δημιουργούν συνεχώς μια αίσθηση αβεβαιότητας. Ο Fitzek παρουσιάζει την Άννα ως έναν χαρακτήρα που βρίσκεται ταυτόχρονα μέσα στην ιστορία και έξω από αυτήν, σαν να κρατάει στα χέρια της ένα κομμάτι του παζλ που ο Βίκτορ —και μαζί του εμείς— προσπαθεί απεγνωσμένα να αποκρυπτογραφήσει.
Και φυσικά υπάρχει η Γιόζι, η οποία, παρόλο που απουσιάζει από το μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας, είναι στην πραγματικότητα παντού. Η απουσία της είναι ο πυρήνας της ιστορίας. Είναι ο λόγος που ο Βίκτορ βρίσκεται στο νησί, ο λόγος που δεν μπορεί να προχωρήσει, αλλά και το μυστήριο που οδηγεί κάθε συζήτηση με την Άννα. Η Γιόζι λειτουργεί σχεδόν σαν ένας αόρατος χαρακτήρας που επηρεάζει τους πάντες χωρίς να χρειάζεται να βρίσκεται μπροστά μας.
Όσο προχωράει η ιστορία, βλέπουμε ότι ο τίτλος «Η θεραπεία» αποκτά περισσότερες από μία σημασίες. Γιατί ποιος χρειάζεται τελικά θεραπεία; Ο ασθενής; Ο θεραπευτής; Ή μήπως η ίδια η ανάγκη να βρεθεί μια λογική εξήγηση σε κάτι που έχει διαλύσει τη ζωή ενός ανθρώπου; Ο Fitzek παίζει αρκετά με αυτή την ιδέα. Η θεραπεία δεν είναι μόνο μια διαδικασία μέσα στην οποία ένας ειδικός προσπαθεί να βοηθήσει έναν άνθρωπο. Είναι και μια διαδικασία αποκάλυψης. Για να θεραπεύσεις κάτι, πρέπει πρώτα να το κοιτάξεις στα μάτια. Και ο Βίκτορ αναγκάζεται να κοιτάξει κατάματα όσα προσπαθεί εδώ και χρόνια να αποφύγει.
Ένα ακόμη θέμα που θίγει ο συγγραφέας είναι η σχέση ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην αντίληψή μας γι’ αυτήν. Πόσο μπορούμε να εμπιστευτούμε τις αναμνήσεις μας; Τι γίνεται όταν ο εγκέφαλος προσπαθεί να προστατεύσει έναν άνθρωπο από μια αλήθεια που είναι υπερβολικά επώδυνη; Και πόσο εύκολο είναι να χειραγωγηθεί κάποιος όταν βρίσκεται ήδη σε κατάσταση φόβου, ενοχής και συναισθηματικής εξάντλησης; Αυτά είναι ερωτήματα που κάνουν τη «Θεραπεία» κάτι περισσότερο από ένα απλό μυστήριο γύρω από μια εξαφάνιση.
Ο Fitzek, βέβαια, δεν ξεχνά ποτέ ότι γράφει θρίλερ. Η αφήγηση κινείται γρήγορα, τα κεφάλαια είναι σύντομα και η πληροφορία δίνεται σε μικρές δόσεις, αφήνοντας συνεχώς κάτι μισοκρυμμένο για αργότερα. Αυτός ο ρυθμός είναι ήδη ένα από τα χαρακτηριστικά που έχουν γίνει συνώνυμα του ονόματός του και εδώ, στο πρώτο του μυθιστόρημα, βρίσκουμε ουσιαστικά τα θεμέλια αυτού που θα εξελίξει στα επόμενα βιβλία του. Και υπάρχει κάτι ιδιαίτερα ενδιαφέρον στο να διαβάζει κανείς σήμερα τη «Θεραπεία», γνωρίζοντας πόσο έχει εξελιχθεί ο Fitzek ως συγγραφέας.
Δεν πρόκειται για ένα βιβλίο που προσπαθεί να μιμηθεί τα μεταγενέστερα έργα του. Είναι, αντίθετα, η αρχή ενός συγγραφικού κόσμου που αργότερα θα γίνει πολύ πιο σύνθετος και πολύ πιο αναγνωρίσιμος. Εδώ βρίσκονται ήδη αρκετά από τα στοιχεία που θα αποτελέσουν την υπογραφή του. Η αμφιβολία για όσα βλέπουμε, η ψυχολογική πίεση, οι χαρακτήρες που δεν είναι απαραίτητα αυτό που αρχικά πιστεύουμε, τα μικρά κεφάλαια και φυσικά η εμμονή με το μυαλό ως χώρο στον οποίο μπορεί να κρυφτεί η μεγαλύτερη ανατροπή.
Αν υπάρχει κάτι που πρέπει να θυμάστε πριν ξεκινήσετε αυτό το βιβλίο, είναι ένα πράγμα. Μην εμπιστεύεστε εύκολα τίποτα. Ούτε αυτά που βλέπει ο Βίκτορ. Ούτε αυτά που λέει η Άννα. Ούτε τις εξηγήσεις που φαίνονται, κάποια στιγμή, υπερβολικά βολικές. Γιατί ο Fitzek έχει φτιάξει την ιστορία του έτσι ώστε ο αναγνώστης να βρίσκεται στην ίδια ακριβώς θέση με τον πρωταγωνιστή. Να ψάχνει απαντήσεις, να προσπαθεί να ενώσει τα κομμάτια και να αναρωτιέται αν αυτό που βρίσκεται μπροστά του είναι η πραγματικότητα ή κάτι που μοιάζει απλώς με πραγματικότητα.
O Fitzek, από το πρώτο του ακόμα βιβλίο, δεν σε βάζει απλώς να αναζητήσεις ποιος κρύβεται πίσω από ένα μυστήριο. Σε βάζει να αναρωτηθείς αν μπορείς να εμπιστευτείς τον ίδιο σου τον τρόπο να καταλαβαίνεις την ιστορία. Είκοσι χρόνια μετά τη συγγραφή της, η «Θεραπεία» παραμένει ένα βιβλίο που εξηγεί πολύ καλά από πού ξεκίνησε ο Sebastian Fitzek. Ένα ψυχολογικό θρίλερ βασισμένο περισσότερο στην αβεβαιότητα, στην αντίληψη και στο παιχνίδι με το μυαλό παρά σε μια κλασική αστυνομική έρευνα.
Και τώρα που έχουν περάσει δύο δεκαετίες από τότε που ο Fitzek έγραψε το πρώτο του βιβλίο, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να επιστρέφουμε στην αρχή και να βλέπουμε τα στοιχεία που θα εξελιχθούν αργότερα σε αυτό που σήμερα αναγνωρίζουμε ως «Fitzek». Η «Θεραπεία» δεν είναι απλώς ένα βιβλίο για την εξαφάνιση ενός κοριτσιού. Είναι ένα βιβλίο για την απώλεια, την ενοχή, τη μνήμη, την αντίληψη και την ανάγκη μας να δώσουμε νόημα σε όσα δεν μπορούμε να εξηγήσουμε. Και, φυσικά, είναι ένα βιβλίο που σε κάνει να λες:
«Άλλο ένα κεφάλαιο και μετά κοιμάμαι».
Ναι. Καλή τύχη με αυτό. 😏
Λίγα λόγια για το συγγραφέα:
O Sebastian Fitzek γεννήθηκε το 1971 και είναι ο πιο επιτυχημένος συγγραφέας ψυχολογικών θρίλερ στη Γερμανία. Το πρώτο του μυθιστόρημα, Η θεραπεία, κυκλοφόρησε το 2006 κι έγινε αμέσως best seller. Έκτοτε τα βιβλία του έχουν κυκλοφορήσει σε 37 χώρες κι έχουν πουλήσει πάνω από 20 εκατομμύρια αντίτυπα διεθνώς, ενώ πολλά έχουν διασκευαστεί για τον κινηματογράφο, την τηλεόραση και το θέατρο. Το 2017 ήταν ο πρώτος Γερμανός συγγραφέας που τιμήθηκε με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Αστυνομικής Λογοτεχνίας. Ο Sebastian Fitzek ζει με την οικογένειά του στο Βερολίνο. Από τις εκδόσεις Διόπτρα κυκλοφορούν τα βιβλία του: Το δέμα (Βραβείο Κοινού στα Βραβεία Public 2019 για το Καλύτερο Μεταφρασμένο Μυθιστόρημα), Η θεραπεία, Η θέση 7Α, Το πείραμα, Ο τρόφιμος, Μαθήματα νεκροψίας, Πείραμα μνήμης, Τα ψάρια που σκαρφαλώνουν στα δέντρα, Αναλφάβητος, Μάτια I: Ο Συλλέκτης, Μάτια ΙΙ: Ο Κυνηγός, Το τελεσίγραφο, Επιβάτης 23, Mimik, Η πρόσκληση, Το κορίτσι του ημερολογίου, Playlist και Η πρώτη τελευταία μέρα
