Γράφει η Γεωργία Κωστοπούλου
Η εικόνα μιας ευτυχισμένης οικογένειας είναι συχνά συνδεδεμένη με την ασφάλεια, την αγάπη και την αίσθηση ότι, όσα κι αν συμβαίνουν έξω από το σπίτι, εκεί θα υπάρχει πάντα ένα καταφύγιο. Η Doris Lessing, όμως, στο βιβλίο «Το πέμπτο παιδί», παίρνει αυτό το γνώριμο όνειρο και το μετατρέπει σε έναν εφιάλτη που δεν στηρίζεται σε κάποιο υπερφυσικό τέρας, αλλά σε μια από τις πιο βαθιές και δύσκολες σχέσεις της ανθρώπινης ζωής, εκείνη ανάμεσα σε μια μητέρα και το παιδί της.
Στο μυθιστόρημα, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1988, η βραβευμένη με Νόμπελ Λογοτεχνίας συγγραφέας εξετάζει τα όρια της γονεϊκής αγάπης, την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου και τον τρόπο με τον οποίο μια οικογένεια μπορεί να μετατραπεί από χώρο προστασίας σε χώρο φόβου. Με αφετηρία μια φαινομενικά συνηθισμένη οικογενειακή ιστορία, η Lessing δημιουργεί ένα σκοτεινό, σχεδόν γοτθικό αφήγημα, στο οποίο η μεγαλύτερη απειλή δεν βρίσκεται έξω από τους τοίχους του σπιτιού, αλλά μέσα σε αυτούς.
Η Χάριετ και ο Ντέιβιντ γνωρίζονται και παντρεύονται στην Αγγλία της δεκαετίας του 1960. Σε μια εποχή κοινωνικών αλλαγών, εκείνοι επιλέγουν να ακολουθήσουν έναν πιο παραδοσιακό δρόμο. Θέλουν να δημιουργήσουν μια μεγάλη οικογένεια, να αποκτήσουν πολλά παιδιά και να χτίσουν ένα σπίτι που θα αποτελεί το κέντρο της ζωής τους, γεμάτο συγγενείς, επισκέψεις, γιορτές και οικογενειακές συγκεντρώσεις.
Με τη βοήθεια της οικονομικής άνεσης που τους προσφέρει η οικογένεια του Ντέιβιντ, αγοράζουν ένα μεγάλο σπίτι στην εξοχή και αρχίζουν να πραγματοποιούν το κοινό τους όνειρο. Τα παιδιά έρχονται το ένα μετά το άλλο και, για αρκετό καιρό, η καθημερινότητά τους μοιάζει να επιβεβαιώνει ότι η επιλογή τους ήταν σωστή. Η οικογένεια μεγαλώνει, οι δεσμοί ενισχύονται και το σπίτι γίνεται το σημείο συνάντησης μιας ολόκληρης κοινότητας συγγενών.
Η γαλήνη, ωστόσο, δεν είναι τόσο ακλόνητη όσο φαίνεται. Το οικογενειακό οικοδόμημα στηρίζεται σε μια συγκεκριμένη αντίληψη για την ευτυχία. Όλοι πρέπει να έχουν τη θέση τους, οι ανάγκες των μελών να μπορούν να συνυπάρχουν και η αγάπη να αρκεί για να ξεπεραστούν οι δυσκολίες. Όταν η Χάριετ μένει έγκυος για πέμπτη φορά, τίποτα δεν προμηνύει ότι αυτή η εγκυμοσύνη θα ανατρέψει τόσο βίαια τις ισορροπίες.
Από την αρχή κιόλας, η εγκυμοσύνη είναι διαφορετική από τις προηγούμενες. Η Χάριετ βιώνει έντονη σωματική δυσφορία, ενώ το παιδί που μεγαλώνει μέσα της μοιάζει να την εξαντλεί και να της αφαιρεί τις δυνάμεις. Ο φόβος αρχίζει να εισβάλλει σε μια περίοδο που θα έπρεπε να χαρακτηρίζεται από προσμονή. Η γέννηση του Μπεν δεν φέρνει την αναμενόμενη χαρά, αλλά μια πραγματικότητα για την οποία κανείς δεν είναι προετοιμασμένος.
Το πέμπτο παιδί είναι διαφορετικό από τα αδέλφια του, τόσο στην εμφάνιση όσο και στη συμπεριφορά του. Η ασυνήθιστη σωματική του δύναμη και η επιθετικότητά του προκαλούν ανησυχία, η οποία σταδιακά μετατρέπεται σε φόβο. Η Χάριετ και ο Ντέιβιντ βρίσκονται αντιμέτωποι με μια κατάσταση που δεν μπορούν να ελέγξουν, ενώ η παρουσία του Μπεν απειλεί πλέον την ασφάλεια και την ηρεμία ολόκληρης της οικογένειας.
Η Lessing δεν χρειάζεται να καταφύγει σε περίπλοκες ανατροπές για να δημιουργήσει ένταση. Αρκεί να δείξει πώς αλλάζει η καθημερινότητα όταν το σπίτι παύει να θεωρείται ασφαλές και οι άνθρωποι που θα έπρεπε να αισθάνονται πιο κοντά ο ένας στον άλλον αρχίζουν να απομακρύνονται. Το οικογενειακό όνειρο δεν καταρρέει μέσα σε μία στιγμή. Διαλύεται σταδιακά, μέσα από μικρές και μεγάλες αποφάσεις, φόβους, ενοχές και προσπάθειες να διατηρηθεί μια κανονικότητα που δεν υπάρχει πια.
Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται η Χάριετ, μια γυναίκα που καλείται να αντιμετωπίσει μια από τις πιο επώδυνες αντιφάσεις που μπορεί να βιώσει ένας γονιός. Την ανάγκη να προστατεύσει το παιδί του και, ταυτόχρονα, την ανάγκη να προστατεύσει τα υπόλοιπα παιδιά της οικογένειας από αυτό.
Η μητρότητα παρουσιάζεται εδώ χωρίς την εξιδανίκευση που συχνά τη συνοδεύει. Η αγάπη δεν εμφανίζεται ως μια ανεξάντλητη δύναμη ικανή να θεραπεύσει κάθε δυσκολία, ούτε ως ένα συναίσθημα που γεννιέται αυτομάτως και παραμένει αμετάβλητο κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες. Η Χάριετ αγαπά τα παιδιά της, αλλά η σχέση της με τον Μπεν περιπλέκεται από τον φόβο, την εξάντληση και την αδυναμία της να κατανοήσει όσα συμβαίνουν.
Αυτή η σύγκρουση είναι ιδιαίτερα σκληρή, επειδή δεν της επιτρέπει να βρει μια λύση χωρίς κόστος. Κάθε επιλογή της μοιάζει να συνεπάγεται την εγκατάλειψη κάποιας άλλης υποχρέωσης. Αν προσπαθήσει να προστατεύσει τον Μπεν, θέτει σε κίνδυνο την ηρεμία και την ασφάλεια των υπόλοιπων παιδιών της. Αν απομακρυνθεί από εκείνον, έρχεται αντιμέτωπη με την ενοχή ότι εγκαταλείπει το ίδιο της το παιδί.
Η Χάριετ γίνεται έτσι μια βαθιά αντιφατική ηρωίδα. Δεν είναι ούτε μια αλάνθαστη μητέρα ούτε μια γυναίκα που μπορεί να απορρίψει εύκολα την ευθύνη της. Η επιμονή της να μη χάσει εντελώς τον Μπεν συνυπάρχει με τον τρόμο που της προκαλεί. Η αδυναμία της να αποδεχτεί πλήρως την κατάσταση δεν ακυρώνει την αγάπη της, όπως και η αγάπη της δεν εξαφανίζει τον φόβο της.
Απέναντί της, ο Ντέιβιντ αντιμετωπίζει την κρίση με διαφορετικό τρόπο. Η στάση του αναδεικνύει τις διαφορές τους, αλλά και το πόσο άνισα μπορεί να κατανεμηθεί το βάρος της γονεϊκότητας. Η Χάριετ βρίσκεται στο επίκεντρο της καθημερινής φροντίδας και της συναισθηματικής σύγκρουσης, ενώ η οικογένεια προσπαθεί να αποφασίσει τι μπορεί να αντέξει και ποια θυσία είναι διατεθειμένη να κάνει.
Μέσα από τη σχέση τους, η συγγραφέας θέτει ένα ερώτημα που δεν περιορίζεται στη συγκεκριμένη οικογένεια. Πόσο εύκολο είναι να υπερασπιστεί κανείς τις αρχές του όταν η πραγματικότητα τις δοκιμάζει με τρόπους που δεν είχε ποτέ φανταστεί;
Ο Μπεν είναι αναμφίβολα η πιο ανησυχητική παρουσία του βιβλίου. Η Lessing τον παρουσιάζει μέσα από την οπτική των ανθρώπων που βρίσκονται γύρω του, εστιάζοντας στη σωματική του ιδιαιτερότητα, στη συμπεριφορά του και στον φόβο που προκαλεί. Η παρουσία του διαταράσσει κάθε βεβαιότητα για το τι σημαίνει να μεγαλώνεις ένα παιδί και για το αν η οικογένεια μπορεί να αντιμετωπίσει οτιδήποτε αρκεί να παραμείνει ενωμένη.
Ωστόσο, το ενδιαφέρον του χαρακτήρα δεν περιορίζεται στην απειλή που αντιπροσωπεύει. Ο Μπεν γίνεται επίσης το πρόσωπο πάνω στο οποίο προβάλλονται οι φόβοι, οι προκαταλήψεις και η αδυναμία των άλλων να διαχειριστούν κάτι που δεν καταλαβαίνουν. Η οικογένεια αναζητά εξηγήσεις, οι άνθρωποι γύρω της προσπαθούν να ερμηνεύσουν όσα συμβαίνουν και η ανάγκη να αποδοθεί κάπου η ευθύνη γίνεται όλο και πιο έντονη.
Η διαφορετικότητά του, βέβαια, δεν παρουσιάζεται ως μια απλή αφορμή για να μιλήσει η συγγραφέας για την αποδοχή. Η συμπεριφορά του Μπεν προκαλεί πραγματικό κίνδυνο και η απειλή που αντιμετωπίζουν οι υπόλοιποι δεν μπορεί να αγνοηθεί. Αυτή ακριβώς η συνθήκη κάνει το βιβλίο τόσο άβολο. Η ανάγκη να αναγνωριστεί η ανθρωπιά ενός ανθρώπου συνυπάρχει με την ανάγκη να προστατευτούν όσοι κινδυνεύουν από εκείνον.
Η Lessing δεν προσφέρει μια εύκολη ηθική απάντηση. Αντίθετα, αναγκάζει τον αναγνώστη να παραμείνει μέσα σε αυτή την αντίφαση, χωρίς να μπορεί να επιλέξει μια πλευρά και να αισθανθεί ότι το πρόβλημα λύθηκε. Ο Μπεν είναι το παιδί που χρειάζεται φροντίδα, αλλά και το παιδί που προκαλεί φόβο. Είναι μέλος της οικογένειας, αλλά ταυτόχρονα η παρουσία του οδηγεί την οικογένεια να τον αντιμετωπίσει ως ξένο.
Αυτή η ένταση αγγίζει ένα ευρύτερο ζήτημα. Πώς συμπεριφερόμαστε σε όσους δεν ανταποκρίνονται στις προσδοκίες μας και πόσο γρήγορα η διαφορετικότητα μετατρέπεται σε λόγο αποκλεισμού. Η αποδοχή δοκιμάζεται περισσότερο όταν δεν συνοδεύεται από ευκολία, όταν απαιτεί προσπάθεια και όταν συγκρούεται με την ανάγκη για ασφάλεια.
Το οικογενειακό όνειρο της Χάριετ και του Ντέιβιντ αποτελεί έναν ακόμη σημαντικό άξονα του βιβλίου. Η επιθυμία τους να δημιουργήσουν μια μεγάλη, παραδοσιακή οικογένεια δεν είναι απλώς ένα προσωπικό σχέδιο. Εκφράζει μια ολόκληρη αντίληψη για τη ζωή, σύμφωνα με την οποία η οικογενειακή θαλπωρή μπορεί να προσφέρει σταθερότητα σε έναν κόσμο που αλλάζει.
Η Lessing, όμως, αντιμετωπίζει αυτό το όνειρο με κριτική ματιά. Το σπίτι, οι οικογενειακές συγκεντρώσεις και η αφθονία των παιδιών δημιουργούν μια εικόνα πληρότητας, πίσω από την οποία υπάρχουν προσδοκίες και ανάγκες που δεν εξετάζονται πάντα σε βάθος. Η οικογένεια επιθυμεί να διατηρήσει την ευτυχία της, αλλά δεν έχει προβλέψει τι θα συμβεί όταν εμφανιστεί κάτι που δεν μπορεί να ενσωματώσει στον τρόπο ζωής της.
Ο Μπεν αποκαλύπτει, επομένως, όχι μόνο τις δυσκολίες της γονεϊκότητας, αλλά και τα όρια του ίδιου του οικογενειακού ιδανικού. Η αγάπη και η αφοσίωση δεν εξαφανίζονται, όμως αποδεικνύονται ανεπαρκείς για να διατηρήσουν την ενότητα όταν οι ανάγκες των μελών συγκρούονται τόσο έντονα.
Παράλληλα, η ιστορία αναδεικνύει το πώς μια οικογένεια μπορεί να απομονωθεί όταν έρχεται αντιμέτωπη με μια κρίση που οι άλλοι δεν μπορούν ή δεν θέλουν να κατανοήσουν. Οι δεσμοί που μέχρι τότε έμοιαζαν αυτονόητοι δοκιμάζονται και η αίσθηση της κοινότητας υποχωρεί μπροστά στην αμηχανία, στον φόβο και στην επιθυμία να επιστρέψουν όλα στην προηγούμενη κατάσταση.
Η συγγραφέας δεν περιορίζεται, λοιπόν, στην ιστορία μιας μητέρας και του παιδιού της. Εξετάζει και την ευθραυστότητα των οικογενειακών σχέσεων, καθώς και την ανάγκη των ανθρώπων να πιστεύουν ότι η ζωή μπορεί να οργανωθεί σύμφωνα με ένα σχέδιο. Όταν αυτό το σχέδιο αποτυγχάνει, δεν δοκιμάζεται μόνο η αντοχή τους, αλλά και η εικόνα που έχουν δημιουργήσει για τον εαυτό τους.
Παρότι το «Το πέμπτο παιδί» συνδυάζει στοιχεία ψυχολογικού και γοτθικού τρόμου, η Doris Lessing δεν βασίζεται σε θεαματικές σκηνές ή απρόσμενες ανατροπές για να κρατήσει τον αναγνώστη σε αγωνία. Αντίθετα, χτίζει σταδιακά ένα κλίμα ανησυχίας μέσα από την καθημερινότητα μιας οικογένειας, καθώς το σπίτι που κάποτε αποτελούσε καταφύγιο μετατρέπεται σε έναν χώρο όπου κυριαρχούν ο φόβος και η αβεβαιότητα.
Η γραφή της είναι λιτή και άμεση, χωρίς να επιδιώκει να εξηγήσει τα πάντα ή να προσφέρει σαφείς απαντήσεις σε όσα συμβαίνουν. Αυτή η συγκράτηση ενισχύει την αίσθηση της αβεβαιότητας. Ο αναγνώστης δεν έχει στη διάθεσή του μια ολοκληρωμένη εξήγηση που θα μπορούσε να βάλει τα γεγονότα σε τάξη και να απομακρύνει τον φόβο. Αντίθετα, παρακολουθεί τους χαρακτήρες να προσπαθούν να διαχειριστούν μια πραγματικότητα που ξεπερνά τις δυνατότητές τους.
Το στοιχείο του τρόμου λειτουργεί, έτσι, ως μέσο διερεύνησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Η απειλή δεν αφορά μόνο τον Μπεν, αλλά και όσα αναδύονται μέσα από την κρίση. Την ενοχή, την εξάντληση, την αδυναμία επικοινωνίας, την ανάγκη για αυτοπροστασία και τη δυσκολία να διατηρήσει κανείς την αγάπη του όταν η σχέση έχει συνδεθεί με τον φόβο.
Παράλληλα, η ιστορία αφήνει χώρο για προβληματισμό σχετικά με την ευθύνη των γονιών και τα όρια των δυνατοτήτων τους. Δεν είναι κάθε κατάσταση διαχειρίσιμη με τον ίδιο τρόπο, ούτε μπορούν όλες οι συγκρούσεις να επιλυθούν χωρίς απώλειες. Η Lessing δεν εξιδανικεύει την οικογένεια, αλλά ούτε και την απορρίπτει ως θεσμό. Δείχνει πόσο σύνθετη γίνεται η αγάπη όταν δεν αρκεί από μόνη της για να προστατεύσει τους ανθρώπους.
«Το πέμπτο παιδί» είναι ένα σύντομο αλλά ιδιαίτερα σκοτεινό μυθιστόρημα, που αξιοποιεί μια οικογενειακή κρίση για να θέσει δύσκολα ερωτήματα σχετικά με τη μητρότητα, τη διαφορετικότητα, την αποδοχή και την ανάγκη του ανθρώπου να αισθάνεται ασφαλής μέσα στον κόσμο του.
Η Doris Lessing δεν προσφέρει εύκολες λύσεις ούτε καταφεύγει σε μια καθησυχαστική εικόνα της οικογενειακής αγάπης. Αντίθετα, εξετάζει τι συμβαίνει όταν τα συναισθήματα συγκρούονται με την πραγματικότητα και όταν η ευθύνη απέναντι σε έναν άνθρωπο έρχεται σε αντίθεση με την ανάγκη να προστατευτούν άλλοι.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο της ιστορίας δεν είναι μόνο η παρουσία του Μπεν, αλλά η σταδιακή διάλυση της βεβαιότητας ότι μια οικογένεια μπορεί να παραμείνει ενωμένη επειδή τα μέλη της αγαπιούνται. Το σπίτι που χτίστηκε ως καταφύγιο γίνεται ο χώρος όπου οι χαρακτήρες αναγκάζονται να αναμετρηθούν με τις αντιφάσεις τους, τις αδυναμίες τους και τα όρια της αντοχής τους.
Πίσω από τον τρόμο, η Lessing αφήνει ένα ερώτημα που δεν αφορά μόνο τη γονεϊκότητα. Τι συμβαίνει όταν η πραγματικότητα δεν μοιάζει καθόλου με τη ζωή που είχαμε σχεδιάσει και οι επιλογές μας δεν μπορούν να διασφαλίσουν ότι όλοι θα βγουν αλώβητοι; Το βιβλίο «Το πέμπτο παιδί» δεν επιχειρεί να απαντήσει με τρόπο που θα μας ανακουφίσει. Επιλέγει να παραμείνει σε αυτή τη δύσκολη περιοχή, εκεί όπου η αγάπη, ο φόβος και η ευθύνη συνυπάρχουν χωρίς να μπορούν να συμφιλιωθούν εύκολα.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η Doris Lessing γεννήθηκε το 1919 στην Περσία από Βρετανούς γονείς και μεγάλωσε στη Νότια Αφρική. Υπήρξε μία από τους σημαντικότερους συγγραφείς του 20ού αιώνα. Το 2001 τιμήθηκε με το βραβείο David Cohen για τη συνολική προσφορά της στη βρετανική λογοτεχνία. Το 2007 της απονεμήθηκε το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Οι Times την κατέταξαν πέμπτη στη λίστα με τους 50 σπουδαιότερους Βρετανούς συγγραφείς από το 1945 και μετά. Πέθανε το 2013.
