Γράφει η Γεωργία Κωστοπούλου

 

Το να χαρακτηρίσεις το «Οι εραστές του πάγου» του René Barjavel απλώς ως ένα βιβλίο επιστημονικής φαντασίας είναι μάλλον άδικο. Ναι, η ιστορία ξεκινά με μια επιστημονική αποστολή στην Ανταρκτική και ένα μυστήριο θαμμένο κάτω από στρώματα πάγου χιλιάδων ετών, όμως πολύ γρήγορα γίνεται ξεκάθαρο ότι ο Barjavel ενδιαφέρεται για κάτι πολύ μεγαλύτερο. Για τον άνθρωπο, τον έρωτα, τη μνήμη, τη δύναμη της τεχνολογίας και —ίσως πάνω απ’ όλα— για την καταστροφική τάση του πολιτισμού να επαναλαμβάνει τα ίδια λάθη.

Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται μια γαλλική επιστημονική αποστολή στην Ανταρκτική, η οποία πραγματοποιεί γεωτρήσεις σε τεράστια βάθη πάγου. Όταν τα μηχανήματα ανιχνεύουν ένα ανεξήγητο σήμα ζωής κάτω από περισσότερα από 900.000 χρόνια παγωμένης γης, όλος ο κόσμος στρέφει την προσοχή του εκεί. Η ανακάλυψη που ακολουθεί μοιάζει βγαλμένη από όνειρο, ή εφιάλτη. Κάτω από τον πάγο βρίσκεται κρυμμένος ένας ολόκληρος χαμένος πολιτισμός, τεχνολογικά προηγμένος σε βαθμό σχεδόν αδιανόητο. Και μέσα σε αυτόν, δύο άνθρωποι σε κατάσταση αιώνιου ύπνου.

Από εκεί και πέρα, το βιβλίο αλλάζει συνεχώς μορφή. Είναι επιστημονικό θρίλερ, πολιτική αλληγορία, φιλοσοφικό μυθιστόρημα, αλλά και μια τραγική ιστορία αγάπης. Ο Barjavel καταφέρνει να συνδυάσει όλα αυτά χωρίς το αποτέλεσμα να μοιάζει χαοτικό. Αντίθετα, υπάρχει μια σχεδόν κινηματογραφική ροή στην αφήγηση, που σε κάνει να διαβάζεις ασταμάτητα, ενώ ταυτόχρονα αφήνει χώρο για σκέψη.

Αυτό που με εντυπωσίασε περισσότερο είναι πόσο διαχρονικό μοιάζει το βιβλίο, παρότι γράφτηκε το 1968. Οι προβληματισμοί γύρω από την τεχνολογική εξέλιξη, την πολιτική εξουσία, τους διεθνείς ανταγωνισμούς και την ανθρώπινη αλαζονεία ακούγονται τρομακτικά σύγχρονοι. Ο Barjavel δεν αντιμετωπίζει την πρόοδο ως κάτι απόλυτα θετικό. Αντίθετα, δείχνει πόσο εύκολα η γνώση μπορεί να γίνει όπλο και πόσο ανώριμη παραμένει η ανθρωπότητα, ακόμη κι όταν θεωρεί τον εαυτό της εξελιγμένο.

Παράλληλα όμως, το βιβλίο δεν χάνει ποτέ τον συναισθηματικό του πυρήνα. Η σχέση των δύο κεντρικών χαρακτήρων από τον χαμένο πολιτισμό είναι η καρδιά της ιστορίας και λειτουργεί σχεδόν σαν αντίβαρο απέναντι στην ψυχρότητα της επιστήμης και της πολιτικής. Ο έρωτας εδώ παρουσιάζεται ως κάτι που επιβιώνει πέρα από τον χρόνο, πέρα από πολιτισμούς, πέρα ακόμη και από την ίδια την καταστροφή. Και μπορεί αυτό να ακούγεται υπερβολικά ρομαντικό, όμως ο Barjavel το χειρίζεται με έναν τρόπο σχεδόν μελαγχολικό, γεμάτο νοσταλγία και τραγικότητα.

Οι χαρακτήρες ίσως να μην έχουν πάντα το ψυχολογικό βάθος που θα περίμενε κανείς από ένα σύγχρονο λογοτεχνικό μυθιστόρημα, όμως λειτουργούν εξαιρετικά μέσα στο πλαίσιο της ιστορίας. Δεν είναι τόσο οι λεπτομέρειες της προσωπικότητάς τους που έχουν σημασία, όσο όσα εκπροσωπούν. Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τους ήρωές του σαν καθρέφτη της ανθρωπότητας. Της ανάγκης μας να αγαπήσουμε, να εξουσιάσουμε, να κατανοήσουμε και τελικά να καταστρέψουμε.

Υπάρχει επίσης κάτι πολύ ιδιαίτερο στην ατμόσφαιρα του βιβλίου. Η Ανταρκτική δεν είναι απλώς φόντο, είναι σχεδόν ένας ζωντανός οργανισμός. Η ατελείωτη λευκή σιωπή, ο πάγος που φυλά μυστικά αιώνων και η απομόνωση δημιουργούν μια αίσθηση δέους που διαπερνά ολόκληρη την αφήγηση. Ο Barjavel γράφει με τρόπο έντονα οπτικό και σε αρκετές στιγμές ένιωθα σαν να παρακολουθώ μια παλιά, μεγαλειώδη ταινία επιστημονικής φαντασίας με έντονο συναισθηματικό στοιχείο.

Αξίζει επίσης να αναφερθεί πως, παρά τις επιστημονικές του ιδέες, το βιβλίο παραμένει εξαιρετικά προσβάσιμο. Δεν χρειάζεται να είσαι αναγνώστης hardcore sci-fi για να το απολαύσεις. Στην πραγματικότητα, θεωρώ πως θα αγγίξει περισσότερο όσους αγαπούν τις ιστορίες που συνδυάζουν μυστήριο, φιλοσοφία και συναίσθημα, παρά όσους ψάχνουν αποκλειστικά τεχνική επιστημονική φαντασία.

Οι «Εραστές του πάγου» είναι από εκείνα τα βιβλία που κουβαλούν τη γοητεία μιας άλλης εποχής της λογοτεχνίας επιστημονικής φαντασίας. Τότε που το είδος δεν στηριζόταν μόνο στο θέαμα ή στην τεχνολογία, αλλά χρησιμοποιούσε το φανταστικό για να μιλήσει για τον άνθρωπο. Και ίσως αυτός να είναι ο λόγος που το μυθιστόρημα συνεχίζει να διαβάζεται δεκαετίες μετά την πρώτη του κυκλοφορία. Γιατί κάτω από τον πάγο, πίσω από το μυστήριο και την περιπέτεια, κρύβεται μια βαθιά ανθρώπινη ιστορία.

 

Εκδόσεις Στερέωμα

 

Λίγα λόγια για το συγγραφέα

Συγγραφέας, κριτικός και σεναριογράφος, ο Ρενέ Μπαρζαβέλ (René Barjavel, 1911-1985) είναι κορυφαία μορφή της γαλλικής επιστημονικής φαντασίας. Ήταν ο πρώτος που σκέφτηκε το περίφημο «grandfather paradox», τη λογική αντίφαση που ενυπάρχει στην ιδέα του ταξιδιού στον χρόνο ή της πρόγνωσης του μέλλοντος. Το έργο του, η δημοτικότητα του οποίου παραμένει αμείωτη ως σήμερα, εστιάζει στην κατάρρευση του πολιτισμού εξαιτίας της τεχνοκρατικής ύβρεως και του παραλογισμού του πολέμου, αλλά και στη διάρκεια της αγάπης μέσα στον χρόνο. Έγραψε, μεταξύ άλλων, τα μυθιστορήματα «Le grand secret», «L’Enchanteur», «Les Chemins de Katmandou» και «Ravage». Η γραφή του είναι ποιητική, ονειρική και συχνά φιλοσοφική, ενώ θεωρείται ένας από τους πρώιμα ευαισθητοποιημένους σε θέματα περιβάλλοντος.