Γράφει η Γεωργία Κωστοπούλου
Μπαίνεις στο τρένο, βρίσκεις μια θέση και συνεχίζεις τη μέρα σου. Γύρω σου κάθονται άγνωστοι άνθρωποι, ο καθένας βυθισμένος στις σκέψεις του, με προορισμούς που ίσως δεν μάθεις ποτέ και ιστορίες που δεν θα φανταζόσουν. Κι όμως, για λίγα λεπτά, οι διαδρομές σας συμπίπτουν. Τι θα συνέβαινε αν μια από αυτές τις συναντήσεις αρκούσε για να αλλάξει κάτι στη ζωή σου;
Αυτή είναι η αφετηρία των «Επιβατών της γραμμής Χανκιού» της Hiro Arikawa, ενός μυθιστορήματος που μετατρέπει μια συνηθισμένη σιδηροδρομική διαδρομή σε ένα μωσαϊκό ανθρώπινων ιστοριών. Μέσα από τις ζωές των επιβατών, η συγγραφέας εξερευνά τις σχέσεις, τη μοναξιά, τις δύσκολες αποφάσεις και εκείνες τις μικρές, απρόσμενες στιγμές που μπορούν να μας βοηθήσουν να δούμε τη ζωή μας διαφορετικά.
Όταν ξεκίνησα να διαβάζω το βιβλίο, περίμενα να συναντήσω μια ιστορία παρόμοια με εκείνη του «Οι επιβάτες της αποβάθρας 5» της Clare Pooley. Τελικά, όμως, η πορεία ήταν εντελώς διαφορετική. Κι αυτή η διαφορά αξίζει να επισημανθεί, γιατί, παρόλο που τα δύο βιβλία έχουν ως κοινό σημείο τις συναντήσεις αγνώστων σε ένα τρένο, η Hiro Arikawa προσεγγίζει τις ανθρώπινες σχέσεις με διαφορετικό τρόπο.
Ήταν, λοιπόν, φυσικό να περιμένω μια παρόμοια ιστορία, με μια ομάδα επιβατών που θα έφερναν κοντά οι περιστάσεις και που θα κατέληγαν να γίνουν μια μικρή, αυτοσχέδια οικογένεια. Στην πορεία, όμως, κατάλαβα ότι η Hiro Arikawa είχε επιλέξει έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Το βιβλίο της δεν στηρίζεται τόσο στη δημιουργία μιας σταθερής παρέας όσο στις παράλληλες ιστορίες ανθρώπων που συναντιούνται για λίγο, διασταυρώνονται και συνεχίζουν τη διαδρομή τους, ο καθένας προς τον δικό του προορισμό.
Αυτή η διαφορά είναι σημαντική, γιατί αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζουμε την ιστορία. Δεν περιμένουμε απλώς να δούμε πώς θα εξελιχθούν οι σχέσεις μεταξύ των επιβατών. Παρατηρούμε πώς μια φαινομενικά ασήμαντη στιγμή, μια κουβέντα ή ακόμη και η παρουσία ενός αγνώστου μπορεί να γίνει η αφορμή για να δούμε τα πράγματα διαφορετικά. Κι αυτό είναι που κάνει το μυθιστόρημα της Arikawa να ξεχωρίζει.
Η γραμμή Χανκιού συνδέει περιοχές της Ιαπωνίας και αποτελεί το σκηνικό πάνω στο οποίο ξεδιπλώνονται οι ιστορίες των πρωταγωνιστών. Το τρένο διασχίζει το τοπίο, παραλαμβάνει επιβάτες και τους αφήνει στους σταθμούς τους, χωρίς να γνωρίζει τίποτα για όσα τους απασχολούν. Για εκείνους, όμως, αυτή η διαδρομή δεν είναι απλώς ένας τρόπος να φτάσουν στη δουλειά, στο πανεπιστήμιο ή στο σπίτι τους. Είναι ένας κοινός χώρος, στον οποίο συναντιούνται για λίγο άνθρωποι που βρίσκονται σε εντελώς διαφορετικά σημεία της ζωής τους.
Η συγγραφέας μάς συστήνει μια σειρά από πρόσωπα και τις προσωπικές τους δυσκολίες. Ένας νεαρός άντρας συναντά επανειλημμένα μια κοπέλα με την οποία μοιράζονται την αγάπη για τα ίδια βιβλία στη βιβλιοθήκη στην οποία είναι και οι δύο μέλη. Μια γυναίκα επιβιβάζεται φορώντας ένα λευκό νυφικό, μια εικόνα που γεννά ερωτήματα για όσα έχουν προηγηθεί. Ένας φοιτητής καλείται να προσαρμοστεί σε μια νέα πραγματικότητα μακριά από το σπίτι του, ενώ μια νεαρή γυναίκα προσπαθεί να βρει το θάρρος να απομακρυνθεί από μια κακοποιητική σχέση. Παράλληλα, μια ηλικιωμένη γυναίκα συζητά με την εγγονή της για την πιθανότητα να αποκτήσει έναν σκύλο, καθώς βρίσκεται αντιμέτωπη με τις αλλαγές που φέρνει η ζωή της.
Οι ιστορίες αυτές δεν εξελίσσονται απομονωμένα, σαν να διαβάζουμε μια συλλογή διηγημάτων χωρίς κοινό σημείο αναφοράς. Οι επιβάτες μοιράζονται τον ίδιο χώρο και οι διαδρομές τους διασταυρώνονται με τρόπους που δημιουργούν μια ευρύτερη εικόνα της ανθρώπινης εμπειρίας. Κάποιοι έρχονται πιο κοντά, άλλοι απλώς παρατηρούν ο ένας τον άλλο και ορισμένοι μπορεί να μη συνειδητοποιήσουν ποτέ πόσο σημαντική υπήρξε μια σύντομη συνάντηση.
Αξίζει να σημειωθεί η δομή του μυθιστορήματος. Η αφήγηση ξεκινά με το ταξίδι προς μία κατεύθυνση και επιστρέφει στην ίδια διαδρομή έξι μήνες αργότερα. Η δεύτερη αυτή διαδρομή μάς επιτρέπει να ξανασυναντήσουμε πρόσωπα που έχουμε ήδη γνωρίσει και να διαπιστώσουμε τι έχει αλλάξει στη ζωή τους. Δεν πρόκειται απλώς για μια επανάληψη των ίδιων περιστατικών. Η χρονική απόσταση μάς δίνει την ευκαιρία να παρατηρήσουμε την εξέλιξη των χαρακτήρων και να αντιληφθούμε ότι οι αποφάσεις τους, ακόμη κι όταν φαίνονται μικρές, μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά την πορεία τους.
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του βιβλίου είναι ότι η συγγραφέας δεν περιορίζεται σε έναν πρωταγωνιστή, γύρω από τον οποίο περιστρέφονται όλοι οι υπόλοιποι. Αντίθετα, δίνει χώρο σε διαφορετικούς ανθρώπους, με διαφορετικές ανάγκες, ηλικίες και εμπειρίες. Ο καθένας έχει τη δική του μικρή ή μεγάλη μάχη και κανείς δεν βρίσκεται εκεί απλώς για να συμπληρώσει το σκηνικό.
Οι νεότεροι χαρακτήρες βρίσκονται συχνά μπροστά σε αποφάσεις που θα καθορίσουν το επόμενο κεφάλαιο της ζωής τους. Ο έρωτας, η ανασφάλεια, η ανάγκη να ανήκεις κάπου και η δυσκολία να αποδεσμευτείς από μια σχέση που σε πληγώνει αποτελούν σημαντικά κομμάτια των ιστοριών τους. Δεν είναι πάντοτε εύκολο να αναγνωρίσεις τι είναι σωστό για σένα, ιδιαίτερα όταν φοβάσαι τις συνέπειες μιας αλλαγής ή όταν έχεις συνηθίσει να βάζεις τις ανάγκες κάποιου άλλου πάνω από τις δικές σου.
Η ιστορία της νεαρής γυναίκας που προσπαθεί να ξεφύγει από μια κακοποιητική σχέση είναι ιδιαίτερα σημαντική μέσα στο σύνολο της αφήγησης. Η κακοποίηση δεν παρουσιάζεται ως ένα πρόβλημα που λύνεται με μια μαγική κίνηση ή με μια εύκολη συμβουλή. Η απομάκρυνση από μια τέτοια σχέση μπορεί να απαιτεί χρόνο, θάρρος και την αναγνώριση ότι η συμπεριφορά του άλλου δεν είναι κάτι που πρέπει να αποδεχτείς. Μια κουβέντα από έναν άνθρωπο που δεν γνωρίζεις καλά μπορεί να μη λύσει το πρόβλημα, μπορεί όμως να σε βοηθήσει να δεις καθαρότερα αυτό που ήδη υποψιάζεσαι.
Από την άλλη πλευρά, η ιστορία της μεγαλύτερης γυναίκας και της εγγονής της αγγίζει ένα διαφορετικό στάδιο της ζωής. Η ανεξαρτησία, η συντροφικότητα και η δυνατότητα να συνεχίζεις να επιθυμείς και να διεκδικείς πράγματα, ανεξάρτητα από την ηλικία σου, αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Η Arikawa δεν αντιμετωπίζει τη ζωή ως μια διαδρομή που έχει συγκεκριμένο τέλος μόλις περάσεις ένα ορισμένο ηλικιακό όριο. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να αλλάζουν, να αναζητούν συντροφιά και να ανακαλύπτουν νέες πλευρές του εαυτού τους.
Μου αρέσει ιδιαίτερα αυτή η πολυφωνία, γιατί αποφεύγει να αντιμετωπίσει τους χαρακτήρες ως αντιπροσώπους μιας μόνο ηλικιακής ομάδας ή ενός συγκεκριμένου προβλήματος. Είναι άνθρωποι με αντιφάσεις, επιθυμίες και αδυναμίες. Άλλοτε ξέρουν τι θέλουν και άλλοτε χρειάζονται χρόνο για να το ανακαλύψουν. Άλλοτε παίρνουν την πρωτοβουλία και άλλοτε περιμένουν μια εξωτερική αφορμή για να κάνουν το επόμενο βήμα.
Στην καρδιά του μυθιστορήματος βρίσκεται η ιδέα ότι δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε ολόκληρη την ιστορία ενός ανθρώπου για να του φερθούμε με καλοσύνη. Συχνά βλέπουμε μόνο ένα μικρό κομμάτι της ζωής των άλλων και βιαζόμαστε να σχηματίσουμε άποψη. Δεν ξέρουμε τι συνέβη πριν επιβιβαστούν στο τρένο, τι σκέφτονται κοιτάζοντας έξω από το παράθυρο ή τι τους περιμένει όταν φτάσουν στον προορισμό τους.
Η Arikawa μάς καλεί να σταθούμε λίγο περισσότερο σε αυτές τις άγνωστες ιστορίες. Ένας άνθρωπος που δείχνει απόμακρος μπορεί να αντιμετωπίζει μια δύσκολη περίοδο. Κάποιος που φαίνεται να έχει τον έλεγχο της ζωής του μπορεί να βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα που δεν ξέρει πώς να διαχειριστεί. Και κάποιος που μοιάζει να χρειάζεται απλώς λίγη ησυχία μπορεί στην πραγματικότητα να έχει ανάγκη να ακούσει μια καλή κουβέντα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε συνάντηση θα οδηγήσει σε μια βαθιά φιλία ή ότι κάθε πρόβλημα μπορεί να λυθεί μέσα από την παρέμβαση ενός αγνώστου. Το βιβλίο δεν χρειάζεται να καταφύγει σε μια τόσο απλουστευμένη αντίληψη για την ανθρώπινη επαφή. Η σημασία βρίσκεται ακριβώς στο ότι ακόμη και μια σύντομη αλληλεπίδραση μπορεί να αποκτήσει αξία, χωρίς να απαιτείται να εξελιχθεί σε κάτι μεγαλύτερο.
Παράλληλα, η συγγραφέας αναδεικνύει τη σημασία της ενσυναίσθησης. Το να ακούσεις κάποιον χωρίς να τον κρίνεις αμέσως, να του προσφέρεις λίγη υποστήριξη ή να του υπενθυμίσεις ότι αξίζει κάτι καλύτερο μπορεί να μην αλλάξει τον κόσμο. Μπορεί, όμως, να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο εκείνος θα αντιμετωπίσει την επόμενη μέρα του. Αυτή η μικρή, καθημερινή ανθρώπινη επαφή αποτελεί έναν από τους βασικούς άξονες του βιβλίου.
Επιστρέφοντας στην αρχική μου προσδοκία, η σύγκριση με το «Οι επιβάτες της αποβάθρας 5» αποδείχθηκε αναπόφευκτη, αλλά και χρήσιμη για να καταλάβω καλύτερα τι επιχειρεί να κάνει η Hiro Arikawa.
Στο βιβλίο της Pooley, η έμφαση βρίσκεται στη σταδιακή δημιουργία μιας παρέας, στους δεσμούς που αναπτύσσονται ανάμεσα στους επιβάτες και στον τρόπο με τον οποίο αυτοί οι δεσμοί τούς βοηθούν να αντιμετωπίσουν τα προβλήματά τους. Η αίσθηση της κοινότητας είναι καθοριστική. Στο μυθιστόρημα της Arikawa, αντίθετα, η σύνδεση ανάμεσα στους ανθρώπους δεν χρειάζεται να γίνει μόνιμη για να έχει σημασία. Οι ζωές τους διασταυρώνονται, επηρεάζουν η μία την άλλη και συνεχίζουν την πορεία τους.
Η διαφορά αυτή κάνει τα δύο βιβλία να προσφέρουν διαφορετικές αναγνωστικές εμπειρίες, παρά την κοινή αφετηρία τους. Αν περιμένεις να βρεις μια μεγάλη, δεμένη παρέα που θα εξελιχθεί σε μια δεύτερη οικογένεια, ίσως χρειαστεί να προσαρμόσεις τις προσδοκίες σου. Αν, όμως, σε ενδιαφέρουν οι ιστορίες καθημερινών ανθρώπων και οι λεπτές συνδέσεις που δημιουργούνται ανάμεσά τους, τότε η προσέγγιση της Arikawa έχει το δικό της ξεχωριστό ενδιαφέρον.
Η δομή του βιβλίου, με την επιστροφή στους ίδιους σταθμούς έξι μήνες αργότερα, ενισχύει αυτή την αίσθηση της συνέχειας. Οι ζωές των ανθρώπων δεν σταματούν όταν κατεβαίνουν από το τρένο. Τα προβλήματά τους δεν εξαφανίζονται επειδή κάποιος τους είπε μια καλή κουβέντα, ούτε οι αλλαγές έρχονται πάντοτε γρήγορα. Ωστόσο, ο χρόνος περνά, οι συνθήκες μεταβάλλονται και οι άνθρωποι αποκτούν νέες ευκαιρίες να προχωρήσουν.
Αυτό είναι, τελικά, ένα από τα πιο ουσιαστικά μηνύματα του βιβλίου. Η ζωή δεν χρειάζεται να αλλάξει θεαματικά για να έχει αλλάξει πραγματικά.
Οι «Επιβάτες της γραμμής Χανκιού» είναι ένα πολυπρόσωπο μυθιστόρημα που χρησιμοποιεί μια συνηθισμένη διαδρομή με το τρένο για να μιλήσει για τις ανθρώπινες σχέσεις, τη μοναξιά, την ανάγκη για συντροφικότητα, την ενσυναίσθηση και το θάρρος που απαιτείται για να αλλάξουμε όσα μας πληγώνουν.
Η επιλογή της συγγραφέα να μοιράσει την αφήγηση ανάμεσα σε διαφορετικούς χαρακτήρες δίνει στην ιστορία εύρος, ενώ η επιστροφή έξι μήνες αργότερα προσφέρει μια ενδιαφέρουσα οπτική πάνω στην εξέλιξή τους. Το τρένο λειτουργεί ως ένας κοινός τόπος, όπου οι προσωπικές ιστορίες συναντιούνται χωρίς να χάνουν την αυτονομία τους.
Αυτό που χρειάζεται να έχει κανείς κατά νου είναι ότι δεν πρόκειται για μια ιστορία που βασίζεται αποκλειστικά στη δημιουργία μιας παρέας ή σε μια σειρά από μεγάλες ανατροπές. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στις μικρές στιγμές, στις καθημερινές δυσκολίες και στις αποφάσεις που μπορεί να φαίνονται ασήμαντες σε κάποιον τρίτο, αλλά έχουν τεράστια σημασία για εκείνον που καλείται να τις πάρει.
Προσωπικά, ξεκίνησα το βιβλίο περιμένοντας κάτι πολύ διαφορετικό, κυρίως εξαιτίας της ομοιότητας του τίτλου του με εκείνον του βιβλίου της Clare Pooley. Σύντομα, όμως, έγινε σαφές ότι η Hiro Arikawa δεν είχε σκοπό να επαναλάβει την ίδια συνταγή. Επέλεξε να αφηγηθεί τις ιστορίες της με έναν πιο διακριτικό τρόπο, δίνοντας χώρο σε διαφορετικές εμπειρίες και υπενθυμίζοντας ότι ακόμη και οι πιο σύντομες συναντήσεις μπορούν να αφήσουν το αποτύπωμά τους.
Αν αναζητάς ένα βιβλίο που θα σε κάνει να σταθείς λίγο περισσότερο στους ανθρώπους γύρω σου και να σκεφτείς όσα μπορεί να κρύβονται πίσω από μια σιωπηλή παρουσία, τότε αξίζει να του δώσεις μια ευκαιρία. Ποτέ δεν ξέρεις ποια συνάντηση, όσο σύντομη κι αν είναι, μπορεί να γίνει η αρχή μιας αλλαγής.
Γιατί, τελικά, όλοι ταξιδεύουμε προς κάποιον προορισμό. Το ερώτημα είναι πόσα από όσα συμβαίνουν στη διαδρομή θα μας βοηθήσουν να φτάσουμε εκεί λίγο διαφορετικοί από όταν ξεκινήσαμε.
Λίγα λόγια για τη συγγραφέα
Η ΧΙΡΟ ΑΡΙΚΑΟΥΑ είναι η πολυβραβευμένη συγγραφέας των βιβλίων Το χρονικό ενός πολυταξιδεμένου γάτου και Ο αποχαιρετισμός του γάτου, που έχουν πουλήσει πολλά εκατομμύρια αντίτυπα παγκοσμίως. Η διάσημη Γραμμή Χάνκιου, η οποία διασχίζει μια γραφική ορεινή περιοχή της Ιαπωνίας, είναι ένας ιδιωτικής διαχείρισης σιδηρόδρομος που συνδέει την Οσάκα με το Κιότο και είναι γνωστή για τα μπορντό, ρετρό αισθητικής βαγόνια της. Ένας από τους πιο πολυσύχναστους σταθμούς της είναι η πόλη Τακαραζούκα, όπου ζει η συγγραφέας αυτού του διαχρονικού κλασικού έργου που πρωτοκυκλοφόρησε πριν από είκοσι χρόνια και έχει πουλήσει περισσότερα από 1.500.000 αντίτυπα.
