Γράφει η Γεωργία Κωστοπούλου
 

Το πρώτο πράγμα που σε αιφνιδιάζει διαβάζοντας το «Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια» δεν είναι η ιστορία του, αλλά ο τρόπος με τον οποίο η συγγραφέας επιλέγει να την αφηγηθεί. Η Ζίτα Ρούτζκα δεν αφήνει χώρο για συναισθηματικές ωραιοποιήσεις ούτε επιχειρεί να εξιδανικεύσει την απώλεια ή τους ανθρώπους της. Αντίθετα, προσεγγίζει τον θάνατο, τη φθορά και την καθημερινότητα με μια αφοπλιστική ειλικρίνεια, διανθισμένη με τόσο πικρό και αιχμηρό χιούμορ, ώστε κάποιες φορές βρίσκεσαι να χαμογελάς ενώ διαβάζεις σκηνές που, υπό άλλες συνθήκες, θα ήταν αποκλειστικά θλιβερές.

Η ιστορία ξεκινά με τον θάνατο του συζύγου της Βέρας. Εκεί όπου πολλά μυθιστορήματα θα επικεντρώνονταν στο πένθος και στη συναισθηματική κατάρρευση της πρωταγωνίστριας, η Ρούτζκα στρέφει το βλέμμα της στις πρακτικές δυσκολίες που ακολουθούν. Η Βέρα πρέπει να οργανώσει την κηδεία, να βρει χρήματα, να φροντίσει όλες εκείνες τις λεπτομέρειες που κανείς δεν θέλει να σκέφτεται όταν χάνει έναν δικό του άνθρωπο. Χωρίς οικονομική άνεση και χωρίς την πολυτέλεια να αφήσει τον εαυτό της να λυγίσει, αρχίζει να αναζητά βοήθεια σε ανθρώπους από το παρελθόν της, παλιούς εραστές, γνωστούς και πρόσωπα που κάποτε έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη ζωή της. Μέσα από αυτές τις συναντήσεις ξεδιπλώνονται σταδιακά τόσο η προσωπική της ιστορία όσο και οι επιλογές που τη διαμόρφωσαν.

Η πλοκή δεν εξελίσσεται με τον τρόπο που συνηθίζουμε να συναντάμε στα περισσότερα μυθιστορήματα. Δεν βασίζεται στις ανατροπές ούτε δημιουργεί αγωνία για το τι θα συμβεί στη συνέχεια. Αντίθετα, λειτουργεί σαν μια διαδρομή μέσα στις αναμνήσεις, τις σκέψεις και τις μικρές καθημερινές στιγμές της Βέρας. Κάθε κεφάλαιο αποκαλύπτει λίγο περισσότερο τον χαρακτήρα της, ενώ παράλληλα φωτίζει τις σχέσεις της με τους ανθρώπους γύρω της. Έτσι, το ενδιαφέρον του αναγνώστη δεν στηρίζεται τόσο στα γεγονότα όσο στην ίδια τη γυναίκα που αφηγείται την ιστορία της.

Και πραγματικά, η Βέρα είναι ένας από τους πιο ξεχωριστούς λογοτεχνικούς χαρακτήρες που έχω συναντήσει τον τελευταίο καιρό. Δεν προσπαθεί να γίνει συμπαθής ούτε να κερδίσει τη συμπόνια του αναγνώστη. Είναι κυνική, απότομη, σαρκαστική και συχνά αθυρόστομη. Ταυτόχρονα όμως είναι βαθιά ανθρώπινη. Πίσω από τις κοφτερές ατάκες και το χιούμορ της κρύβεται μια γυναίκα που έχει αγαπήσει, έχει απογοητευτεί, έχει κουραστεί και συνεχίζει να προχωρά, όχι επειδή είναι δυνατή με τον τρόπο που συνήθως παρουσιάζουν οι ιστορίες τους ήρωές τους, αλλά επειδή δεν έχει άλλη επιλογή. Αυτή η αντίφαση είναι που την κάνει τόσο αληθινή.

Ένα από τα μεγαλύτερα προτερήματα του βιβλίου είναι ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει το πένθος. Η απώλεια εδώ δεν παρουσιάζεται ως μια σχεδόν ποιητική εμπειρία, αλλά ως κάτι απολύτως γήινο. Ο θάνατος συνοδεύεται από λογαριασμούς, υποχρεώσεις, γραφειοκρατία και οικονομικά αδιέξοδα. Η συγγραφέας υπενθυμίζει ότι ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές της ζωής, η πραγματικότητα συνεχίζει να απαιτεί λύσεις, όσο σκληρό κι αν ακούγεται αυτό.

Παράλληλα, η Ρούτζκα μιλά με ιδιαίτερη ευαισθησία για τη φτώχεια και την κοινωνική ανισότητα. Δεν καταφεύγει ποτέ στον μελοδραματισμό ούτε επιχειρεί να προκαλέσει εύκολη συγκίνηση. Η οικονομική δυσκολία είναι απλώς η καθημερινότητα της Βέρας και καθορίζει κάθε της απόφαση. Ακόμη και η διαδικασία της κηδείας μετατρέπεται σε μια εξίσωση επιβίωσης, αποτυπώνοντας με ρεαλισμό την πίεση που ασκεί η ανέχεια στους ανθρώπους.

Εξίσου ενδιαφέρον είναι και το σχόλιο που κάνει το βιβλίο γύρω από τη γυναικεία ηλικία. Η Βέρα είναι μια μεγαλύτερη γυναίκα που εξακολουθεί να επιθυμεί, να θυμώνει, να ερωτεύεται, να κάνει λάθη και να αντιμετωπίζει τη ζωή με πείσμα. Δεν παρουσιάζεται ούτε ως σοφή ηλικιωμένη ούτε ως τραγική φιγούρα που περιμένει το τέλος της. Είναι ένας ολοκληρωμένος χαρακτήρας με χιούμορ, ελαττώματα και αντιφάσεις, γεγονός που κάνει την παρουσία της ακόμη πιο δυνατή.

Το ύφος της Ζίτα Ρούτζκα είναι αναμφίβολα το στοιχείο που δίνει στο βιβλίο την ιδιαίτερη ταυτότητά του. Οι σύντομες προτάσεις, ο κοφτός ρυθμός και η σχεδόν θεατρική αίσθηση των διαλόγων αποκαλύπτουν την εμπειρία της συγγραφέα στον χώρο του θεάτρου. Η αφήγηση είναι γεμάτη ειρωνεία, σαρκασμό και μαύρο χιούμορ, χωρίς όμως να χάνει ποτέ την ανθρωπιά της. Ακόμη και στις πιο σκληρές στιγμές, υπάρχει μια λεπτή αίσθηση τρυφερότητας που λειτουργεί σχεδόν υπόγεια. Σημαντικό ρόλο παίζει και η πολύ καλή μετάφραση της Αναστασίας Χατζηγιαννίδη, η οποία διατηρεί τη ζωντάνια και την προφορικότητα της πρωτότυπης γραφής.

Το «Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια» δεν είναι ένα βιβλίο που επιδιώκει να γίνει εύκολο ή ευχάριστο. Είναι ένα μυθιστόρημα που μιλά για τη μοναξιά, τη φθορά, τον θάνατο, τις κοινωνικές ανισότητες και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια με έναν τρόπο ωμό αλλά ταυτόχρονα βαθιά ειλικρινή. Και ίσως γι’ αυτό το χιούμορ του λειτουργεί τόσο αποτελεσματικά. Δεν έρχεται να απαλύνει την πραγματικότητα, αλλά να αποδείξει ότι ακόμη και μέσα στις πιο δύσκολες συνθήκες ο άνθρωπος εξακολουθεί να βρίσκει τρόπους να αντιστέκεται.

Πρόκειται για ένα μυθιστόρημα που πιθανότατα δεν θα αγαπήσουν όλοι. Όσοι όμως εκτιμούν τις δυνατές αφηγηματικές φωνές, τους ατελείς αλλά αληθινούς χαρακτήρες και τη λογοτεχνία που δεν φοβάται να κοιτάξει κατάματα τις πιο άβολες πλευρές της ζωής, θα βρουν στις σελίδες του ένα ιδιαίτερο και αξέχαστο ανάγνωσμα. Η Ζίτα Ρούτζκα αποδεικνύει πως ακόμη και μια ιστορία που περιστρέφεται γύρω από τον θάνατο μπορεί τελικά να μιλά με εντυπωσιακή ζωντάνια για την ίδια τη ζωή.

 

Εκδόσεις Loggia

 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα:

Η Ζίτα Ρούτζκα (Βαρσοβία, 1964) είναι θεατρική συγγραφέας και πεζογράφος. Τα θεατρικά της έργα έχουν διακριθεί σε πολωνικά και διεθνή φεστιβάλ, μεταξύ άλλων με το Βραβείο Gold Remi στο Worldfest International Film Festival (Χιούστον). Με τα μυθιστορήματά της η Ρούτζκα έχει επίσης αποσπάσει σημαντικά πολωνικά βραβεία. Το βιβλίο Γελάει καλύτερα όποιος έχει δόντια τιμήθηκε με το Λογοτεχνικό Βραβείο Nike, τη σημαντικότερη διάκριση στην Πολωνία. Τόσο το ανά χείρας αφήγημα όσο και τα προηγούμενα πεζά της μεταφράζονται συστηματικά σε ξένες γλώσσες και κυκλοφορούν σε πολλές χώρες της Ευρώπης καθώς και στην Αμερική.