Γράφει η Γεωργία Κωστοπούλου

 

Η Mimi Matthews τοποθετεί το «Έργο τέχνης» στην Αγγλία των αρχών του 19ου αιώνα και χρησιμοποιεί τα γνώριμα υλικά του ιστορικού romance, έναν γάμο σκοπιμότητας, έναν πληγωμένο ήρωα, μια ηρωίδα που πρέπει να διασωθεί από έναν ισχυρό άνδρα και μια σχέση που εξελίσσεται σταδιακά σε έρωτα, για να μιλήσει για κάτι πολύ πιο ουσιαστικό. Τη διαφορά ανάμεσα στο να κοιτάζεις έναν άνθρωπο και στο να τον βλέπεις πραγματικά. Ο τίτλος του βιβλίου δεν είναι απλώς ένας ρομαντικός υπαινιγμός. Είναι ο πυρήνας ολόκληρης της ιστορίας.

Η Φίλιντα Σάτερθγουεϊτ, ή Φίλι, έχει μεγαλώσει απομονωμένη στην επαρχία του Ντέβονσαϊρ. Μετά τον θάνατο του παππού της, ο οποίος ήταν ο τελευταίος ουσιαστικός προστάτης της, βρίσκεται οικονομικά εξαρτημένη από τον θείο της, Έντγκαρ Τάουνσεντ. Η μετάβασή της στο Λονδίνο και η είσοδός της στην κοινωνική ζωή δεν είναι ακριβώς μια ευκαιρία να γνωρίσει τον κόσμο. Είναι περισσότερο μια προσπάθεια να βρεθεί ένας κατάλληλος σύζυγος που θα εξασφαλίσει το μέλλον της. Το κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο της εποχής κάνει την κατάσταση ακόμη πιο ασφυκτική. Η Φίλιντα δεν διαθέτει την ανεξαρτησία που θα της επέτρεπε απλώς να φύγει από έναν άνθρωπο που δεν εμπιστεύεται.

Η εμφάνισή της, και κυρίως η ετεροχρωμία της, το ένα μάτι της είναι καστανό και το άλλο γαλάζιο, την καθιστά ξεχωριστή. Αυτό που στο Ντέβονσαϊρ θεωρούνταν παράξενο, στο Λονδίνο μετατρέπεται σε σπάνιο «προσόν». Και κάπου εδώ εμφανίζεται ο Δούκας του Μόρλαντ, γνωστός ως «Συλλέκτης». Ο δούκας έχει πάθος με τα σπάνια και μοναδικά αντικείμενα και αντιμετωπίζει την ομορφιά σαν κάτι που μπορεί να αποκτήσει, να προσθέσει στη συλλογή του και να κατέχει. Η Φίλιντα, με τα διαφορετικά μάτια της, γίνεται για εκείνον ένα ακόμη σπάνιο απόκτημα.

Αυτό είναι και το πρώτο σημαντικό επίπεδο του βιβλίου. Η Matthews δεν χρησιμοποιεί την έννοια του «έργου τέχνης» απλώς για να περιγράψει μια όμορφη γυναίκα. Τη χρησιμοποιεί για να εξετάσει την αντικειμενοποίηση. Ο δούκας δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για τη Φίλιντα ως προσωπικότητα. Ενδιαφέρεται για το στοιχείο που τη διαφοροποιεί από τις υπόλοιπες γυναίκες και, κυρίως, για την ιδέα ότι μπορεί να την κάνει δική του. Η σπανιότητα αποκτά μεγαλύτερη αξία από την ανθρώπινη υπόσταση. Η Φίλιντα παύει να είναι πρόσωπο και μετατρέπεται, μέσα στο βλέμμα του, σε αντικείμενο.

Η απειλή που δημιουργεί ο Μόρλαντ είναι επομένως πολύ μεγαλύτερη από έναν ανεπιθύμητο μνηστήρα. Εκπροσωπεί μια ολόκληρη αντίληψη εξουσίας, σύμφωνα με την οποία η οικονομική και κοινωνική δύναμη ενός άνδρα του επιτρέπει να θεωρεί ότι όλα έχουν τιμή. Ακόμη και ένας άνθρωπος. Το μυθιστόρημα αναδεικνύει αυτή τη σύγκρουση ανάμεσα στην αγάπη και το εμπόριο ως έναν από τους βασικούς του άξονες.

Απέναντι στον δούκα βρίσκεται ο λοχαγός Άρθουρ Χέιγουντ, ένας εντελώς διαφορετικός τύπος ήρωα. Ο Άρθουρ έχει επιστρέψει από τον πόλεμο της Ιβηρικής σοβαρά τραυματισμένος. Δυσκολεύεται να περπατήσει χωρίς βοήθεια και η σωματική του κατάσταση έχει αλλάξει δραματικά τη ζωή του. Ο άνθρωπος που κάποτε ήταν στρατιώτης και ήρωας δεν μπορεί πλέον να ανταποκριθεί στην παραδοσιακή εικόνα του ατρόμητου, σωματικά πανίσχυρου άνδρα που κυριαρχεί στα ιστορικά romance.

Και εδώ η Matthews κάνει μια ενδιαφέρουσα αντιστροφή. Ο Άρθουρ μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του λιγότερο χρήσιμο ή λιγότερο ικανό εξαιτίας του τραυματισμού του, όμως η αφήγηση δεν τον ορίζει αποκλειστικά μέσα από την αναπηρία του. Η ανδρεία του δεν βρίσκεται πλέον στη δυνατότητα να πολεμήσει. Βρίσκεται στην κρίση του, στην αξιοπρέπειά του και στην προθυμία του να προστατεύσει έναν άνθρωπο χωρίς να απαιτήσει αντάλλαγμα.

Η σχέση ανάμεσα στη Φίλιντα και τον Άρθουρ ξεκινά μέσα από την ανάγκη. Όταν η απειλή του Μόρλαντ γίνεται πραγματική, ο Άρθουρ προτείνει έναν γάμο που, αρχικά τουλάχιστον, έχει καθαρά πρακτικό χαρακτήρα. Ένας γάμος σκοπιμότητας μπορεί να προσφέρει στη Φίλιντα την προστασία που χρειάζεται και να αφαιρέσει από τον δούκα τη δυνατότητα να τη διεκδικήσει τόσο εύκολα.

Όμως η πραγματική δύναμη αυτής της σχέσης βρίσκεται στο γεγονός ότι κανείς από τους δύο δεν αντιμετωπίζει τον άλλο ως απόκτημα. Ο Άρθουρ δεν κοιτάζει τη Φίλιντα σαν ένα όμορφο αντικείμενο που πρέπει να προστατευθεί και στη συνέχεια να του ανήκει. Την ακούει. Την παίρνει στα σοβαρά. Της αφήνει χώρο να έχει επιθυμίες, απόψεις και αποφάσεις. Και η Φίλιντα, με τη σειρά της, δεν αντιμετωπίζει τον Άρθουρ ως έναν «ανάπηρο» άνδρα που χρειάζεται τη φροντίδα της. Βλέπει τον άνθρωπο πίσω από τον τραυματισμό.

Έτσι, το romance λειτουργεί περισσότερο ως διαδικασία αμοιβαίας αποκατάστασης της αυτοεικόνας παρά ως απλή ερωτική κατάκτηση. Η Φίλιντα έχει μάθει να πιστεύει ότι η διαφορετικότητά της είναι κάτι που την κάνει παράξενη. Ο Άρθουρ έχει μάθει να βλέπει τον εαυτό του μέσα από όσα δεν μπορεί πλέον να κάνει. Και οι δύο καλούνται να ξαναδούν τον εαυτό τους μέσα από το βλέμμα κάποιου που δεν ενδιαφέρεται να τους αξιολογήσει με βάση την εξωτερική τους εικόνα.

Αυτό κάνει και τον τίτλο «Έργο τέχνης» ακόμη πιο ενδιαφέροντα. Στην αρχή, το «έργο τέχνης» είναι η Φίλιντα στα μάτια του Μόρλαντ. Είναι κάτι σπάνιο που πρέπει να αποκτηθεί. Στην πορεία, όμως, η έννοια μετατοπίζεται. Η αξία ενός ανθρώπου δεν βρίσκεται στη σπανιότητά του, στην ομορφιά του, στην κοινωνική του θέση ή στη χρησιμότητά του. Δεν είναι αντικείμενο προς κατοχή. Είναι η ίδια η μοναδικότητα της προσωπικότητάς του.

Η Φίλιντα είναι ιδιαίτερα σημαντική σε αυτό το σημείο. Η καλοσύνη της αποτελεί βασικό στοιχείο του χαρακτήρα της, αλλά δεν είναι το μοναδικό της χαρακτηριστικό. Η ηρωίδα είναι εκφραστική, αποφασιστική όταν χρειάζεται και αρκετά διορατική ώστε να καταλαβαίνει ότι ο κίνδυνος που αντιμετωπίζει δεν είναι απλώς κοινωνικός. Η ιστορία της δεν αφορά μόνο το να βρει έναν καλό άνδρα. Αφορά το να αποκτήσει σταδιακά μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στη δική της ζωή.

Ο Άρθουρ, από την άλλη, είναι ένας ήρωας που κουβαλά το τραύμα του πολέμου χωρίς να μετατρέπεται σε στερεοτυπικό «σκοτεινό» άνδρα. Η σωματική του αδυναμία συνυπάρχει με την εσωτερική του δύναμη, ενώ η σχέση του με τη Φίλιντα του δίνει την ευκαιρία να ξανασκεφτεί τι σημαίνει να είναι δυνατός. Η ηρωική ιδιότητα δεν ταυτίζεται πλέον με τη σωματική ικανότητα. Η προστασία δεν είναι απαραίτητα βία. Μπορεί να είναι συνέπεια, σεβασμός, παρουσία και επιλογή.

Παράλληλα, το βιβλίο χρησιμοποιεί την κοινωνία της περιόδου της αντιβασιλείας όχι απλώς ως σκηνικό για φορέματα, χορούς και γάμους. Η οικονομική εξάρτηση των γυναικών, η κληρονομική περιουσία, η κοινωνική τάξη και η ανάγκη ενός «καλού γάμου» αποτελούν ουσιαστικά εργαλεία της πλοκής. Η Φίλιντα δεν βρίσκεται σε κίνδυνο επειδή είναι αφελής. Βρίσκεται σε κίνδυνο επειδή το κοινωνικό σύστημα γύρω της περιορίζει τις επιλογές της. Η Matthews γνωρίζει ότι, για μια γυναίκα της εποχής, το να αρνηθεί έναν γάμο ή το να φύγει κάπου μακριά δεν είναι πραγματική λύση.

Το σασπένς λειτουργεί παράλληλα με το ρομαντικό στοιχείο. Ο Μόρλαντ δεν εξαφανίζεται επειδή η Φίλιντα παντρεύεται τον Άρθουρ. Αντίθετα, η εμμονή του δημιουργεί μια διαρκή απειλή και δίνει στην ιστορία μια πιο σκοτεινή διάσταση. Η Matthews συνδυάζει έτσι το ιστορικό romance με το μυστήριο και την αγωνία, χωρίς να αφήνει το ένα στοιχείο να εξαφανίσει το άλλο. Η ίδια η συγγραφέας χαρακτηρίζει το βιβλίο Regency romance με στοιχεία suspense, ενώ το μυθιστόρημα έχει επίσης διακριθεί με το HOLT Medallion και το Carla Crown Jewel of Books Award.

Ο μόνος χαρακτήρας που είναι πιο σχηματικός είναι ίσως ο ίδιος ο Μόρλαντ. Η Matthews δεν προσπαθεί ιδιαίτερα να τον καταστήσει σύνθετο ή ψυχολογικά αμφίσημο. Είναι ο αντίποδας του Άρθουρ. Εκεί όπου ο ένας βλέπει άνθρωπο, ο άλλος βλέπει αντικείμενο. Εκεί όπου ο ένας προσφέρει επιλογή, ο άλλος επιβάλλει κατοχή. Αυτή η έντονη αντίθεση υπηρετεί αποτελεσματικά τη θεματική του βιβλίου, ακόμη κι αν κάνει τον δούκα περισσότερο αρχέτυπο κακού παρά πολυδιάστατο χαρακτήρα.

Η Matthews τελικά παίρνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα μοτίβα του ιστορικού romance, τον γάμο από συμφέρον, και το χρησιμοποιεί για να μιλήσει για την ελευθερία, την αξία και το δικαίωμα ενός ανθρώπου να ορίζει ο ίδιος τον εαυτό του. Η Φίλιντα ξεκινά την ιστορία ως «σπάνιο αντικείμενο» στα μάτια ενός άνδρα που θέλει να την αποκτήσει και καταλήγει να διεκδικεί τη θέση της ως πρόσωπο με δική της βούληση. Ο Άρθουρ ξεκινά ως ένας άνδρας που πιστεύει ότι ο πόλεμος τού έχει αφαιρέσει μεγάλο μέρος της αξίας του και σταδιακά ανακαλύπτει ότι η αξία του δεν εξαρτάται από το πόσο γρήγορα μπορεί να περπατήσει ή από το αν μπορεί να κρατήσει ένα όπλο.

Και ίσως αυτή να είναι τελικά η πιο ουσιαστική ιδέα του «Έργου τέχνης». Η πραγματική ομορφιά δεν βρίσκεται σε αυτό που μπορεί να συλλέξει κάποιος, αλλά σε αυτό που δεν μπορεί να κατέχει. Σε έναν άνθρωπο που παραμένει ελεύθερος να επιλέξει ποιος θέλει να είναι και ποιον θέλει να αγαπήσει.

 

Εκδόσεις Elxis

 

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Mimi Matthews είναι βραβευμένη συγγραφέας ιστορικών ρομα ντικών μυθιστορημάτων. Το βιβλίο της Έργο τέχνης απέσπασε το HOLT Medallion το 2020 και το βραβείο Carla Crown Jewel of Books 2020. Επίσης, ήταν υποψήφιο για το βραβείο Daphne du Maurier το 2021. Τα μυθιστορήματά της έχουν λάβει εξαιρετικές κριτικές από κορυφαίους εκδοτικούς οργανισμούς, όπως οι Publishers Weekly, Library Journal, Booklist, Kirkus, BookPage και Shelf Awareness, ενώ έχουν αναφερθεί σε μεγάλα έντυπα. Όταν δεν γράφει μυθιστορήματα, η Mimi Matthews ασχολείται με τη συγγραφή δοκιμίων και άρθρων για τον 19ο αιώνα, καλύπτοντας θεματικές όπως τα ζώα, η τέχνη, το savoir vivre, η μόδα, η ομορφιά, ο φεμινισμός και η νομική. Τα έργα της έχουν δημοσιευτεί στους ιστότοπους Victorian Web, Journal of Victorian Culture, Costume Society UK και στο περιοδικό BUST.