Γράφει η Γεωργία Κωστοπούλου

 

Τον Ελ Σιντ τον γνωρίζουμε κυρίως ως θρύλο. Ως τον ατρόμητο χριστιανό πολεμιστή, τον υπερασπιστή της Ισπανίας, τον ήρωα που πέρασε από την ιστορία στη συλλογική μνήμη και από εκεί στη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο και τον μύθο. Ο Αρτούρο Πέρεθ-Ρεβέρτε, όμως, επιλέγει να επιστρέψει πολύ πριν από τον θρύλο. Στο «Χωρίς πατρίδα και θεό. Ελ Σιντ ή μια ιστορία συνόρων» δεν τον ενδιαφέρει τόσο ο ήδη διαμορφωμένος ήρωας όσο ο άνθρωπος που βρίσκεται στην αρχή της διαδρομής του προς τη μυθοποίηση.

Η ιστορία ξεκινά σε μια κρίσιμη στιγμή της ζωής του Ρούι Ντίας. Έχει εξοριστεί από το βασίλειο της Καστίλλης και τον βασιλιά Αλφόνσο ΣΤ΄ και βρίσκεται χωρίς πατρίδα, χωρίς βασιλιά και χωρίς την ασφάλεια που προσφέρει μια θέση στην αυλή. Μαζί του έχει μια μικρή ομάδα πιστών πολεμιστών. Δεν έχουν κάποιο μεγάλο ιδεολογικό σχέδιο ούτε μια ένδοξη αποστολή. Πρέπει, πολύ απλά, να επιβιώσουν. Έτσι ο Ρούι Ντίας προσφέρει τις υπηρεσίες του σε όποιον μπορεί να τον πληρώσει, ανεξάρτητα από το αν πρόκειται για χριστιανό ή μουσουλμάνο ηγεμόνα.

Και ακριβώς εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες επιλογές του Ρεβέρτε. Ο συγγραφέας απομακρύνει τον Ελ Σιντ, ή Σίντι όπως τον συναντούμε στο κείμενο, από την απλοποιημένη εικόνα του εθνικού ήρωα και τον τοποθετεί μέσα στην πραγματικότητα μιας μεθοριακής κοινωνίας του 11ου αιώνα, όπου οι διαχωριστικές γραμμές ανάμεσα σε χριστιανούς και μουσουλμάνους δεν είναι τόσο καθαρές όσο θα ήθελε ο μεταγενέστερος μύθος. Η πίστη, η πολιτική, η επιβίωση, η οικονομική ανάγκη και η προσωπική φιλοδοξία συνυπάρχουν σε ένα περιβάλλον όπου οι συμμαχίες αλλάζουν και η έννοια της «πατρίδας» δεν έχει ακόμη το βάρος που της αποδίδουμε σήμερα.

Η Ισπανία που δημιουργεί ο Ρεβέρτε είναι ένας τόπος συνόρων. Ένας σκληρός, βίαιος και ασταθής κόσμος στον οποίο άνθρωποι διαφορετικών θρησκειών και καταγωγών μπορεί να βρεθούν αντίπαλοι τη μία στιγμή και σύμμαχοι την επόμενη. Η μεσαιωνική αυτή παραμεθόριος έχει, μάλιστα, πολλά χαρακτηριστικά ενός κλασικού western. Μικρές ομάδες πολεμιστών, αρχηγοί που διαπραγματεύονται δύναμη και πίστη, αβέβαιες συμμαχίες, άγραφοι κώδικες τιμής και άνθρωποι που γνωρίζουν ότι η επιβίωση μπορεί να εξαρτάται από το πόσο γρήγορα θα αντιληφθούν τις προθέσεις του απέναντι.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, ο Ρούι Ντίας είναι πολύ περισσότερο από ένας ικανός στρατιωτικός. Είναι ένας άνθρωπος που γνωρίζει να παρατηρεί. Διαβάζει τους άλλους. Καταλαβαίνει τον φόβο, την απληστία, τη φιλοδοξία και την αφοσίωση. Και κυρίως γνωρίζει πως η εξουσία δεν ασκείται μόνο με το σπαθί. Ο πραγματικός ηγέτης πρέπει να ξέρει πότε θα μιλήσει, πότε θα περιμένει και πότε θα ζητήσει από τους ανθρώπους του να ακολουθήσουν μια απόφαση που μπορεί να τους οδηγήσει στον θάνατο.

Αυτό είναι, στην πραγματικότητα, ένα από τα βασικά θέματα του βιβλίου. Πώς δημιουργείται ένας ηγέτης. Ο Ρεβέρτε δεν παρουσιάζει έναν έτοιμο ήρωα. Ακολουθεί τη διαδικασία μέσα από την οποία ένας ικανός πολεμιστής αποκτά σταδιακά κύρος, όχι επειδή κάποιος του το απονέμει, αλλά επειδή οι άνθρωποι γύρω του αρχίζουν να τον εμπιστεύονται. Η γενναιότητα είναι σημαντική, αλλά δεν αρκεί. Ο Ρούι Ντίας διαθέτει στρατιωτική ευφυΐα, αυτοσυγκράτηση, αποφασιστικότητα και εκείνη τη σπάνια ικανότητα να παραμένει ψύχραιμος όταν όλοι γύρω του φοβούνται.

Ο Ρούι, ωστόσο, δεν είναι ένας άμεμπτος ήρωας. Και αυτή ίσως είναι η σημαντικότερη πλευρά της ανασύνθεσής του. Είναι πολεμιστής και η ζωή του είναι συνδεδεμένη με τη βία. Σκοτώνει, λεηλατεί, απειλεί και πολεμά για χρήματα. Η ηρωική του εικόνα δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από αυτή τη σκληρότητα. Ο συγγραφέας δεν προσπαθεί να την εξαφανίσει προκειμένου να κάνει τον χαρακτήρα πιο εύκολο ή πιο «σύγχρονο». Αντίθετα, την αφήνει να υπάρχει δίπλα στην τιμή, την αφοσίωση και την αξιοπρέπεια. Αυτή η αντίφαση κάνει τον Σίντι του βιβλίου πολύ πιο ενδιαφέροντα από έναν αψεγάδιαστο ήρωα.

Και η βία δεν λειτουργεί απλώς ως σκηνικό για τις μάχες. Αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του κόσμου που περιγράφει ο Ρεβέρτε. Από τη μία πλευρά ο συγγραφέας κατασκευάζει έναν χαρισματικό ηγέτη, από την άλλη δεν αποσιωπά τη βαναυσότητα ενός κόσμου όπου ο πόλεμος, η αρπαγή και η εκδίκηση αποτελούν μέρος της καθημερινότητας.

Έτσι, το βιβλίο θέτει ένα ενδιαφέρον ερώτημα χωρίς να χρειάζεται να το διατυπώσει διδακτικά. Τι σημαίνει να είσαι ήρωας σε έναν κόσμο όπου οι αξίες σου δεν μπορούν να διαχωριστούν από τη βία που ασκείς; Ο Σίντι του Ρεβέρτε δεν είναι ήρωας επειδή βρίσκεται στη «σωστή» πλευρά της Ιστορίας. Άλλωστε, το βιβλίο φροντίζει να καταστήσει αυτή την πλευρά εξαιρετικά αμφίβολη. Είναι ήρωας επειδή διαθέτει έναν προσωπικό κώδικα και επειδή μπορεί να εμπνεύσει τους ανθρώπους που τον ακολουθούν.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζονται οι άνθρωποι της ομάδας του. Η σχέση ανάμεσα στον Ρούι και στους άντρες του δεν βασίζεται απλώς στη στρατιωτική ιεραρχία. Υπάρχει αμοιβαίος σεβασμός, μια πρακτική μορφή αφοσίωσης και η επίγνωση ότι όλοι εξαρτώνται ο ένας από τον άλλον. Οι άντρες αυτοί δεν παρουσιάζονται ως άβουλοι ακόλουθοι ενός μεγάλου ήρωα. Είναι επαγγελματίες του πολέμου, άνθρωποι σκληραγωγημένοι από την εποχή τους, που γνωρίζουν την αξία της πειθαρχίας και καταλαβαίνουν πολύ καλά τι σημαίνει να εμπιστεύεσαι τη ζωή σου σε έναν αρχηγό.

Απέναντί τους βρίσκονται οι διάφοροι άρχοντες και στρατιωτικοί παράγοντες της εποχής, και μέσα από αυτούς ο Ρεβέρτε φωτίζει μια ακόμη σημαντική πλευρά της ιστορίας. Την απόσταση ανάμεσα στην εξουσία και στους ανθρώπους που πληρώνουν το τίμημά της. Οι βασιλιάδες αποφασίζουν, οι ηγεμόνες συμμαχούν και προδίδουν, όμως οι πολεμιστές είναι εκείνοι που πρέπει να μετατρέψουν αυτές τις αποφάσεις σε πράξεις. Ο Ρούι Ντίας βρίσκεται ακριβώς στο ενδιάμεσο. Δεν είναι πια ένας ευνοούμενος της εξουσίας, αλλά ούτε έχει αποσυρθεί από τον κόσμο της. Είναι ένας άνθρωπος που πρέπει να επιβιώσει μέσα στις ρωγμές του.

Αυτό εξηγεί και τον τίτλο. «Χωρίς πατρίδα και θεό» δεν είναι απλώς μια αναφορά στην κατάσταση του εξόριστου Ρούι Ντίας. Περιγράφει έναν άνθρωπο που βρίσκεται έξω από τις μεγάλες βεβαιότητες της εποχής του. Δεν έχει πλέον έναν βασιλιά να υπηρετήσει, ούτε μια ξεκάθαρη πολιτική ή θρησκευτική ταυτότητα που να καθορίζει κάθε του επιλογή. Έχει, όμως, την ομάδα του, τη φήμη του και έναν προσωπικό κώδικα τιμής. Μέσα σε έναν κόσμο όπου όλα μετακινούνται, αυτά είναι τα μόνα σταθερά σημεία που διαθέτει.

Η γραφή του Ρεβέρτε υπηρετεί ιδανικά αυτή τη λογική. Είναι λιτή, κινηματογραφική και ιδιαίτερα οπτική. Δεν χρειάζεται να εξηγήσει υπερβολικά τη βία ή να φορτώσει τις σκηνές μάχης με περιττό εντυπωσιασμό. Το τοπίο, τα άλογα, τα όπλα, η σκόνη, ο ιδρώτας και η αναμονή πριν από τη σύγκρουση δημιουργούν έναν κόσμο που μοιάζει σχεδόν απτός.

Ταυτόχρονα, η σχέση με το «Cantar de mio Cid», του επικού ποιήματος του 12^ου αιώνα που εξυμνεί τα κατορθώματα του θρυλικού Ελ Σιντ, είναι παρούσα χωρίς το μυθιστόρημα να αποτελεί απλώς μια σύγχρονη επανάληψη του έπους. Ο Ρεβέρτε αξιοποιεί επεισόδια, μοτίβα και χαρακτηριστικά της παραδοσιακής εικόνας του ήρωα, αλλά τα μεταφέρει σε μια πιο ρεαλιστική και ανθρώπινη αφήγηση. Ο συγγραφέας συνδυάζει τα παραδοσιακά χαρακτηριστικά του επικού ιππότη με τον δικό του τύπο ήρωα, δημιουργώντας έναν Ελ Σιντ που είναι ταυτόχρονα οικείος και διαφορετικός.

Και κάπου εδώ βρίσκεται η ουσία του «Χωρίς πατρίδα και θεό». Δεν πρόκειται απλώς για ένα ιστορικό μυθιστόρημα που διηγείται τη ζωή ενός διάσημου πολεμιστή. Είναι μια ιστορία για την εξορία, την ταυτότητα, την πίστη, την επιβίωση και τη δημιουργία του μύθου. Για το πώς ένας άνθρωπος γίνεται σύμβολο χωρίς να έχει απαραίτητα επιδιώξει να γίνει. Για το πώς η Ιστορία κατασκευάζει ήρωες και, κυρίως, για το τι αφήνει έξω από την εικόνα που τελικά θυμόμαστε.

Ο Ρεβέρτε επιλέγει να σταθεί πριν από το άγαλμα. Πριν από τον θρύλο. Πριν από τον Ελ Σιντ που γνωρίζει η συλλογική μνήμη. Και εκεί βρίσκει τον Ρούι Ντίας. Έναν εξόριστο πολεμιστή που δεν πολεμά για μια ιδέα τόσο μεγάλη όσο ο μεταγενέστερος μύθος του, αλλά για να επιβιώσει, να προστατεύσει τους ανθρώπους του και να διατηρήσει τον προσωπικό του κώδικα σε έναν κόσμο όπου οι κανόνες αλλάζουν διαρκώς.

Ίσως τελικά αυτό να είναι και το πιο ενδιαφέρον παράδοξο του βιβλίου. Ο άνθρωπος που ξεκινά χωρίς πατρίδα και χωρίς βασιλιά καταλήγει να αποκτά κάτι πολύ ισχυρότερο από έναν τίτλο. Αποκτά όνομα. Και από το όνομα θα γεννηθεί ο μύθος.

 

Εκδόσεις Πατάκη

 

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα:

Ο Αρτούρο Πέρεθ-Ρεβέρτε γεννήθηκε στην ισπανική πόλη Καρθαγένη το 1951. Έως σήµερα έχει συνδυάσει με ξεχωριστό τρόπο τη µάχιµη δηµοσιογραφία µε τη λογοτεχνία.
Ως πολεμικός ανταποκριτής, ραδιοφώνου και τηλεόρασης, έζησε και κάλυψε, επί 21 χρόνια (1973-1994),18 διεθνείς συγκρούσεις. Τα μυθιστορήματά του έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από 40 γλώσσες με εξαιρετική επιτυχία, με πωλήσεις που ξεπερνούν τα εικοσιεπτά εκατομμύρια αντίτυπα, ενώ πολλά από αυτά έχουν μεταφερθεί στον κινηματογράφο και την τηλεόραση.
Τα έργα του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Πατάκη και έως σήµερα έχουν εκδοθεί τα εξής: O δάσκαλος της ξιφασκίας, O πίνακας της Φλάνδρας, H λέσχη «Δουμάς» ή Η σκιά του Ρισελιέ, To αίνιγμα της Σεβίλλης, O ναυτικός χάρτης, Η βασίλισσα του Νότου, Ο λοχαγός Αλατρίστε, Η καθαρότητα του αίματος, O ήλιος της Μπρέντα, O ζωγράφος των μαχών, Το χρυσάφι του βασιλιά, Το κίτρινο γιλέκο, Κουρσάροι της Ανατολής, Το τανγκό της Παλιάς Φρουράς, H υπομονή του ελεύθερου σκοπευτή, Καλοί άνθρωποι σε σκοτεινούς καιρούς, Φαλκό, Ο Ουσάρος, Εύα, Σαμποτάζ, Ο Ιταλός, Το τελευταίο πρόβλημα, Χωρίς πατρίδα και θεό. Ελ Σιντ ή μια ιστορία συνόρων.
Η ζωή του σήμερα μοιράζεται ανάμεσα στη λογοτεχνία και την ιστιοπλοΐα. Είναι μέλος της Βασιλικής Ισπανικής Ακαδημίας και της Γαλλικής Ένωσης Συγγραφέων της Θάλασσας.